Beş Vites

Bir dönem otomobillerin beş vitesli oluşu büyük bir marifet gibi anlatılırdı. Bütün imkânlar seferber edilmiş, ortaya bir şaheser çıkarılmıştı. Bu büyük ilan, otomatik vitese ne kadar uzak olduğumuzu da sessizce söylüyordu.

 Devletin adı anıldığında da bazen devletin kendisinden değil, yönetim biçiminden söz ediyoruz: “Falanca Cumhuriyeti.” Cumhuriyet, devletin kendisi değil, onun yönetimine dair bir fikirdir. Devlet öyle büyük bir siyasi varlıktır ki yalnızca yönetim usulüyle tarif edilemez. Yönetimde izlediği yol ve taktikler onun mahremidir. Bu yol ve taktikler devletin adıyla dünyaya ilan edildiğinde, devletin kendisi geri planda kalır; öne çıkan, onu yöneten biçim olur.

 Devlet dediğimiz şey millet, toprak bütünlüğü, ordu ve ortak hayattır. Toprak bütünlüğü, devletin üzerinde kurulduğu coğrafi alanın ve sınırlarının korunmasıdır. Ordu bu bütünlüğü ve ortak düzeni koruyan ocağımızdır. Millet, ortak duyguları taşıyan insan topluluğudur. Devlet, bunların oluşturduğu siyasi bütündür. Devletimizin geçmişini cumhuriyetle başlatamayız. Bizim devletimiz, Medine’de kurulan devlettir. Cumhuriyet ise bu devletin çok daha sonra gelen yönetim biçimidir. Bir aile toprağını, bir asker sınırı, bir komşu mahallesini korurken devletin ortak varlığı hayatın içinde görünür. Devletin korunmaya değer oluşu, halkın onu kendinden bilmesindendir.

 Bir siyasal düzenin kurumları değişebilir; kanunları, yönetim biçimi ve karar yolları yeniden kurulabilir. Fakat halkı, toprağı, ortak hafızayı ve güvenlik ihtiyacını taşıyan varlık sürer. Bu nedenle devlete bağlılıkla belirli bir yönetim fikrine bağlılık aynı şey değildir. Bir fikre itiraz etmek, ortak varlığından vazgeçmek anlamına gelmez.

 Cumhuriyet egemenliği millete verir. Bu egemenliğin hükme tesir etmesinin tek yolu demokrasidir: Farklı görüşler siyasi karara dönüşür. Demokrasi yoksa milletin iradesi kararın kaynağına ulaşamaz; Cumhuriyetin egemenlik iddiası kâğıtta kalır. Bu yüzden demokrasi Cumhuriyet için seçilebilir bir yöntem değil, zorunlu ve tek yoldur. Demokrasi, millet iradesini sandıkta görünür kılar; mecliste siyasi karara, yasama yoluyla hükme dönüştürür. Böylece egemenlik millete ait olmakla kalmaz, milletin iradesiyle işler.

 Laiklik de hükmün kime ve hangi ölçüye dayanacağını belirler. Demokrasi siyasi hükmü halk iradesine bağlar. Dinî hükümler siyasi alanda zorlayıcı ve bağlayıcı olursa halk iradesi son söz sahibi olamaz; dinî hükmün vesayeti altına girer. Laiklik bu vesayeti kaldırıp siyasi hükmü halk iradesine bırakan ilkedir. Müslüman halkın ortak duygusu İslam akidesiyken laiklik, bu akidenin siyasi hüküm üzerindeki etkisine karşı duran bir ilkeler paradigmasıdır. Böylece halkın iradesi dinî hükmün sınırıyla bağlı olmadan karar verir.

 Fakat halk iradesi hüküm alanını tek başına doldurmaz; hayatın nasıl düzenleneceğine dair oryantalist bir fikre ihtiyaç vardır. Kapitalizm bu alanı bireysel maddi çıkarı esas alan bir nizamla doldurur. Mülkiyet, mal üzerinde kimin söz sahibi olduğunu belirler. Piyasa, mal ve hizmetlerin kimlere ulaşacağını ödeme gücüne göre düzenler. Kâr, neyin üretileceğine ve sermayenin nereye yöneleceğine ölçü olur. Bir tarlada ne ekileceği, fabrikada ne üretileceği, emeğin nasıl karşılık bulacağı bu ölçülere göre şekillenir. Bireysel arzu talebe, talep kazanç imkânına, kazanç yeni birikime bağlanır. Bir evin kirası, bir ürünün fiyatı, bir işçinin emeğinin karşılığı da bu düzenin dışına çıkmaz. Kapitalizm her arzuyu hemen doyurmaz; arzuyu sahiplik ve kazanç mücadelesine bağlar. İstekleri ölçülebilir talebe dönüştürür, talebi de kâra yöneltir. Böylece ortak hayatın başarısı, insanların maddi çıkarlarını ne ölçüde gerçekleştirdiği üzerinden ölçülmeye başlar. Bu yüksek fikir ortak bir aşkın gaye koymaz; bireysel çıkar arayışını hayatın işleyen ölçüsü hâline getirir.

 Rejim, devletin büyüklüğü karşısında bir fikirden ibaret kalır. İktidarın görünen gücü ise rejimin kararları daha doğmadan biçimlendiren fikir gücü yanında romantik kalır. Kur’an’ı güzel okuyanlar da namaz kılanlar da bu orantısız gücün ezik aktörleridir.

 Devlet babadır, rejim evlat. Evlat değerlerini atasından alırsa onun birikimi üzerinde yol açar, gelişir. Babasından bağımsız bir yol kurup her şeye sıfırdan başlarsa ortak hayatın ve siyasi birikimin henüz oluşmadığı yerde yol alamaz. İktidar ise rejimin devlet içinde kullandığı eldir. El emri uygular, kanunu yürütür; nereye uzanacağını ve ne yapacağını rejimin fikri belirler.

 Devlet, rejimin adıyla tanımlanıp iktidarın kararlarıyla temsil ediliyormuş gibi gösterilir. Rejimin fikri devletin kimliği, iktidarın tasarrufu devletin iradesiymiş gibi sunulur. Böylece devletin halka ait ortak varlığı, rejim ve iktidar kavramlarının gölgesinde kalır.

 Devlet mi?

 Dokun… O benim etim, kemiğim, kanımdır.