Malsız Sermaye

Bankalar, borsa ve tahvil piyasası büyürken fabrikalar kapanıyor, ustalar dağılıyor ve tüketilen malların daha büyük kısmı dışarıdan geliyor. Hesaplardaki sermaye artarken onu karşılayacak ticari mallar aynı ölçüde çoğalmıyor. Rakamlar zenginleşiyor, hayat fakirleşiyor.

Piyasadaki gerçek kıymet, insan ihtiyacını karşılayan ticari mal ve hizmetlerden doğar. Para bunların ölçüsü, sermaye ise geçmiş üretimden ayrılıp gelecekteki üretime tahsis edilmiş kıymettir. Sermayenin bugünkü karşılığı ticari mal, yarınki teminatı ise o malı yeniden üretme kudretidir.

Ticari mallar pahalı da olsa ucuz da olsa toplumun gerçek dayanağıdır. İnsan bu dayanakla ihtiyaçlarını görür; bunlarla doyar, bunlarla giyinir, bunlarla barınır. Tahvil yenmez, hisse giyilmez, faizle yol alınmaz. Finansal değerler ancak ticari mallara ulaşabildiği ölçüde kıymet taşır. Mal yoksa fiyatın da paranın da taşıyacağı bir hayat kalmaz.

Borsa, tahvil ve faiz mal değil, bugünün veya geleceğin malları üzerindeki mali haklardır. Bu araçların hukuku, fiyatı, alıcısı ve çıkış yolu hazırdır. Sermaye kısa sürede girer, getirisini takip eder ve dilediğinde elindeki hakkı devrederek çıkar. Finansal araçların sermaye karşısındaki üstünlüğü sadece getirilerinden değil, sağladıkları bu hareket serbestliğinden doğar.

Üretimde ise aynı serbestlik yoktur. Sermaye; izin, vergi, enerji, işçilik, kur, ham madde, pazar ve tahsilat barajlarını aşmak zorundadır. Üretime girmek uzun, üretimi yönetmek güç, üretimden çıkmak ise masraflıdır. Faiz, tahvil, borsa ve gayrimenkul daha kolay bir tasarruf alanı sunuyorsa sermayenin üretimden uzaklaşması ahlaki bir bozulma değil, sistemin kurduğu şartlara verilmiş iktisadi cevaptır.

Üretimin diğer tarafında üretici irade bulunur. Üretici irade; usta, çırak, mühendis ve üretim yöneticisi gibi üretici kesimleri aynı maksat altında toplayan çatıdır. Paranın mala dönüşmesini sağlayan, üretimin sanatını ve yönetimini taşıyan, bu yoldaki riskleri üstlenen yapıdır. Para makineyi ve ham maddeyi satın alır; üretici irade onları ticari mala dönüştürür.

Fakat üretici irade sermayeden ve siparişten bağımsız yaşayamaz. Usta çalışmadan sanatını geliştiremez, çırak boş atölyede yetişmez, mühendis üretim sorunlarıyla karşılaşmadan tecrübe kazanamaz. Üretim iki kıymeti birlikte meydana getirir: Ticari malı ve o malı yeniden üretecek insan kaynağını. Üretim kesildiğinde ikisi de kaybedilir.

Transit ticaret döviz, komisyon ve lojistik geliri sağlayabilir. Fakat yerli üretimin yerine geçtiğinde sermayemiz yabancı üreticiyi finanse eder. Oranın makineleri çalışır, oranın ustaları yetişir; burada ise üretici irade siparişsiz kalarak dağılır. Sermaye mala kavuşur, fakat malın devamlılığı üzerindeki iradesini kaybeder.

Bu kopuş tek bir sebepten doğmaz. Üretim barajlarının yükselmesi, mali tasarrufun kolaylaşması ve sermaye ile üretici iradenin birlikte karar vereceği bir zeminin bulunmaması aynı neticeyi doğurur. Hukukumuz sermayenin alacak, faiz, teminat, devir ve tahsil yollarını açıklıkla düzenler. Buna karşılık sermayenin üretime nasıl gireceğini, üretici iradeyle nasıl yönetileceğini ve gerektiğinde nasıl çıkacağını aynı açıklıkla kurmaz. Bu yüzden sermaye üretime ortak bir tasarruf iradesi olarak değil, çoğu zaman alacaklı olarak girer.

Üretimin önündeki barajlar, finansal araçlara giriş ve çıkış kolaylığına yaklaşmadıkça sermayenin istikameti değişmez. Devlet sermaye adına kazanan alanları seçmek yerine üretime giriş, yönetim, devir ve çıkış yollarını açık, güvenilir ve öngörülebilir hâle getirmelidir. Üretim sermayeyi kendisine mahkûm ederek değil, ona gerçek bir tasarruf alanı açarak çağırabilir.

Kitabına uydurulmuş bir ortaklık hukuku bunun için yetmez. Aranan hukuk, sermaye ile üretici iradeyi bir kâr cetvelinde yan yana getirmekle kalmamalı; sermayenin girişini, kullanımını, yönetimini ve çıkışını üretim maksadına bağlamalıdır. Sermaye mülkiyetini, üretici irade sanatını, zamanını ve yönetimini ortaya koyar; ikisi de gerçek kârdan pay alır. Üretici irade aynı zamanda sermayenin nerede, nasıl ve hangi maksatla kullanılacağını belirleyerek ona tasarruf sınırı kazandırır.

Bozuk sistem sermayeyi daha girişte faiz, teminat, teşvik ve imtiyazlarla güvenceye alır. Buna karşılık üretici iradenin sermayeyle kurduğu ortaklık, peşin ve garanti edilmiş bir kazanç değil; gerçek üretimden doğan kârı, malı, mesleği ve toplumsal kalkınmayı müjdeler. Sermayesinin rakamlarındaki sıfırları çoğaltmaktan başka maksat taşımayanları bu ortaklık elbette cezbetmez. Fakat hayatını ve sermayesini toplumun yükselişine adamış nice sermaye ve emek sahibi de yok sayılamaz.

Bir gün kasalarda para, ekranlarda değer, dolaplarda senet bulunur; fakat tezgâhın başında kimse kalmaz.

Üretimden kaçarak serbest kaldığını sanan malsız sermayenin akıbeti ya üreticinin peşinden gitmek ya da üretimsizliğin içinde erimektir.